تفسير : آيا راه بازگشتى وجود دارد ؟ در آيات گذشته سخن از ظالمان و بيدادگران و متجاوزان بود ، آيات مورد بحث به سرانجام كار اين گروه و گوشه هايى از مجازاتهاى آنان اشاره مىكند . نخست آنها را از گمراهانى مىشمرد كه هيچ ولى و سرپرستى ندارند ، مىفرمايد : « كسى را كه خدا گمراه كند ولى و ياورى بعد از او نخواهد داشت » ( * ( وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِه ) * ) . براى آنها كه آشنا به تعبيرات قرآن در زمينه هدايت و ضلالتند اين مطلب كاملا روشن است كه نه هدايت جنبه اجبارى دارد ، نه ضلالت ، بلكه نتيجه مستقيم اعمال انسانها است ، گاه انسان كارى انجام مىدهد كه خدا توفيقش را از او سلب كرده و نور هدايت را از قلب او مىگيرد ، و او را در ظلمات گمراهى رها مىسازد . اين عين اختيار است ، همانگونه كه اگر كسى به خاطر اصرار در شرب خمر گرفتار انواع بيماريها شد اين اثرات شوم مطلب ناخواسته اى نبوده ، با دست خودش آن را فراهم ساخته ، كار خداوند تسبيب به اسباب و بخشيدن اثر به اشياء است ، و به همين جهت گاه نتيجه‌ها را به او نسبت مىدهند ( 1 ) . به هر حال اين يكى از دردناكترين مجازاتهاى اين ظالمان است ، سپس مىافزايد : « ظالمان را در روز قيامت مىبينى كه وقتى عذاب الهى را مشاهده مىكنند سخت پشيمان مىشوند ، و مىگويند : آيا راهى به سوى بازگشت و جبران اين بدبختيها وجود دارد » ؟ ! ( * ( وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ ) * ) .

--> ( 1 ) شرح مبسوطى در اين زمينه در جلد نوزدهم ذيل آيه 36 سوره زمر آورده ، و تمام جوانب اين مساله را روشن ساخته ايم .